Հայաստանում անձնական և ընտանեկան կապիտալի կառավարման մասին խոսելիս ամենատարածված գործիքը շարունակում է մնալ բանկային ավանդը։ Դա բնական է․ ավանդը պարզ է, հասկանալի և կանխատեսելի։ Ներդրողը նախապես գիտի գումարի տեղաբաշխման ժամկետը, տոկոսադրույքը և եկամտի ստացման կարգը։
Սակայն կապիտալի շուկայի զարգացման հետ միասին առաջ են գալիս նաև այլ գործիքներ՝ կորպորատիվ պարտատոմսեր և ներդրումային ֆոնդերի փայեր։ Դրանք հաճախ համեմատվում են ավանդների հետ միայն տոկոսադրույքի տեսանկյունից։ Իրականում այդ համեմատությունը լիարժեք չէ։
Ներդրումային որոշման համար կարևոր է ոչ միայն անվանական եկամտաբերությունը, այլ նաև՝ ինչ ռիսկի դիմաց է ձևավորվում այդ եկամուտը, ինչպես է հարկվում եկամուտը, որքան իրացվելի է գործիքը, ով է կառավարում ակտիվը, ինչ ժամկետի և նպատակի համար է այն օգտագործվում։
Այս հոդվածը ներդրումային խորհուրդ չէ և որևէ ֆինանսական գործիք ձեռք բերելու առաջարկ չէ։ Նպատակը երեք գործիքների տրամաբանությունը պարզ լեզվով համեմատելն է։
Միայն տոկոսադրույքը բավարար չափանիշ չէ
Շատ դեպքերում ներդրողները սկսում են մեկ պարզ հարցից․ «որտե՞ղ է ավելի բարձր տոկոսը»։ Սա կարևոր հարց է, բայց ոչ միակը։ Երկու գործիք կարող են ունենալ նույն անվանական եկամտաբերությունը, բայց տարբեր լինել հարկումից հետո մնացող եկամտով, ռիսկի բնույթով, իրացվելիությամբ և կառավարման որակով։
Օրինակ՝ 10% եկամտաբերությամբ ավանդը և 10% եկամտաբերությամբ հարկային արտոնություն ունեցող արժեթուղթը ներդրողի համար կարող են նույն արդյունքը չտալ։ Եթե առաջինի եկամուտը հարկվում է, իսկ երկրորդինը՝ որոշ պայմանների դեպքում ոչ, ապա հարկումից հետո իրական եկամուտը տարբեր է լինում։
Բանկային ավանդ՝ պարզություն և կանխատեսելիություն
Բանկային ավանդը ամենահասկանալի ֆինանսական գործիքներից է։ Ներդրողը գումարը տեղաբաշխում է բանկում, իսկ բանկը վճարում է պայմանագրով սահմանված տոկոս։ Ավանդի հիմնական ուժը պարզությունն է․ այն հարմար է, երբ առաջնային են կապիտալի պահպանումը, կանխատեսելիությունը և նվազագույն ներգրավվածությունը։
Բայց ավանդն ունի նաև սահմանափակումներ։ Ներկայում ավանդներից ստացվող տոկոսային եկամուտը հարկվում է 10% դրույքաչափով։ Վաղաժամկետ դադարեցման դեպքում ներդրողը կարող է ստանալ ավելի ցածր եկամուտ կամ կորցնել կուտակված տոկոսների մի մասը՝ կախված պայմանագրից։
Կորպորատիվ պարտատոմս՝ ֆիքսված եկամուտ և թողարկողի ռիսկ
Կորպորատիվ պարտատոմս գնելիս ներդրողը, ըստ էության, գումար է տրամադրում կոնկրետ ընկերության։ Ընկերությունը պարտավորվում է վճարել տոկոսային եկամուտ և ժամկետի ավարտին վերադարձնել պարտատոմսի անվանական արժեքը։
Առաջին հայացքից պարտատոմսը կարող է նմանվել ավանդին, սակայն դրանց հիմքում տարբեր ռիսկեր են։ Ավանդի դեպքում ներդրողը գործ ունի բանկի հետ, իսկ պարտատոմսի դեպքում՝ կոնկրետ թողարկողի։ Այդ պատճառով կարևոր է հասկանալ՝ ով է թողարկողը, ինչ ֆինանսական վիճակ ունի, ինչ նպատակով է ներգրավում գումար և որքանով է կարող սպասարկել իր պարտավորությունները։
Հայաստանում բորսայում ցուցակված պարտատոմսերի նկատմամբ գործում է հարկային արտոնություն․ որոշ պայմանների բավարարման դեպքում այդ պարտատոմսերից ստացվող եկամուտը կարող է ազատվել եկամտային հարկից։ Գործնականորեն սա կարող է նշանակել 0% հարկային ռեժիմ, եթե տվյալ գործիքը համապատասխանում է օրենքով սահմանված պահանջներին։
Ֆոնդի փայ․ ոչ թե մեկ գործիք, այլ կառավարվող ռազմավարություն
Ներդրումային ֆոնդի փայը տարբեր է ինչպես ավանդից, այնպես էլ առանձին պարտատոմսից։ Այստեղ ներդրողը մասնակցում է ֆոնդի ակտիվներին, որոնք կառավարվում են ֆոնդի կանոններով և սահմանված ներդրումային ռազմավարությամբ։
Ֆոնդային մոտեցման հիմնական առանձնահատկությունն այն է, որ ներդրումը չի կենտրոնանում մեկ բանկի կամ մեկ թողարկողի վրա։ Ֆոնդը կարող է ունենալ տարբեր ակտիվներ, տարբեր գործիքներ, տարբեր ժամկետներ և ռիսկի կառավարման ներքին կանոններ։ Ներդրողը մասնակցում է ոչ թե մեկ որոշման, այլ ամբողջ պորտֆելի արդյունքին։
Ֆոնդերի դեպքում կարևոր է հասկանալ․ ինչ ռազմավարություն ունի ֆոնդը, ինչ ակտիվներում կարող է ներդնել, ինչ ռիսկեր է ընդունում, ինչ իրացվելիության պայմաններ ունի, ինչպես է հաշվետվություն ներկայացնում և ինչ փորձ ունի կառավարող թիմը։
Հայաստանի հարկային օրենսդրությամբ ներդրումային ֆոնդերի մասնակցությունը հաստատող արժեթղթերից ստացվող եկամուտների մասով ևս նախատեսված են հարկային արտոնություններ։ Որոշ պայմանների դեպքում ֆոնդի փայերից ստացվող եկամուտը կարող է գտնվել 0% հարկային ռեժիմում։
Հարկային տարբերությունը կարող է փոխել իրական եկամտաբերությունը
Ներդրումների համեմատության ժամանակ պետք է տարբերել անվանական եկամտաբերությունը և հարկումից հետո մնացող եկամուտը։ Օրինակ՝ ավանդի 10% անվանական եկամտաբերությունը 10% հարկումից հետո տալիս է մոտ 9%, մինչդեռ ցուցակված պարտատոմսի կամ ֆոնդի փայի դեպքում, որոշ պայմանների բավարարման դեպքում կարող է կիրառվել 0% հարկային ռեժիմ և իրական եկամուտը մնա մոտ 10%։
Ռիսկերը տարբեր են
Երեք գործիքներն էլ ունեն ռիսկ, բայց այդ ռիսկի բնույթը տարբեր է։ Ավանդի դեպքում ուշադրությունը բանկի հուսալիության, ժամկետի, արժույթի և վաղաժամկետ դադարեցման պայմանների վրա է։ Պարտատոմսի դեպքում՝ թողարկողի վճարունակության, շուկայական գնի և իրացվելիության։ Ֆոնդի դեպքում ռիսկը կապված է պորտֆելի ակտիվների արժեքի, շուկայի փոփոխությունների, ռազմավարության իրականացման և իրացվելիության պայմանների հետ։
«Ցածր ռիսկ» կամ «բարձր ռիսկ» բառերը միշտ պետք է դիտարկել կոնկրետ գործիքի կառուցվածքի և պայմանների մեջ։
KVERDI-ի տեսակետը
KVERDI-ն փակ մասնավոր ներդրումային ֆոնդ է։ Մենք չենք իրականացնում հանրային ներդրումային խորհրդատվություն և այս նյութով որևէ անձի չենք առաջարկում կամ հրավիրում ձեռք բերել ֆոնդի փայեր կամ այլ ֆինանսական գործիքներ։
Միևնույն ժամանակ կարծում ենք, որ Հայաստանի ներդրումային մշակույթի զարգացման համար կարևոր է ավելի շատ խոսել ոչ միայն տոկոսադրույքների, այլ նաև ռիսկի, հարկային արդյունավետության, իրացվելիության, պորտֆելային մտածողության և կառավարման որակի մասին։
Ֆոնդի փայերի ձեռքբերումը, փոխանցումը կամ դրանցում մասնակցությունը կարող են ենթակա լինել օրենքով, ֆոնդի կանոններով և համապատասխան փաստաթղթերով սահմանված սահմանափակումների։ Ցանկացած ներդրումային որոշում պետք է ընդունվի տվյալ անձի նպատակների, ֆինանսական վիճակի, ռիսկի հանդուրժողականության և համապատասխան մասնագիտական խորհրդատվության հիման վրա։ Ներդրումները ենթակա են ռիսկի, ներառյալ կապիտալի մասնակի կամ ամբողջական կորստի ռիսկը։ Անցյալ կատարողականը չի երաշխավորում ապագա արդյունքներ։